# Değerleme-Vekil Şablon-Eki — v1.0 DONDURULDU

**Belge türü:** Dondurulmuş şablona (METHODOLOGY v1.5 + METHODOLOGY-V2 v2.1) **EK bir blok** — hücre bağlaması DEĞİL.
**Statü:** **v1.0 DONDURULDU (2026-07-22, git tag `h12-freeze`).** Hakem onayı verildi, F1 dondurma-engeli çözüldü (§2.0). Bu ek artık bir hücreye bağlanabilir (JP birincil aday, §3/§7). Makine karşılığı: `yap_5_3` (`src/cell/indicators.py`) + nominal GSYİH ingest (`src/ingest/fred.py`, `ceyreklik_gsyih`) + çift-sayım dişi (`MarketConfig.__post_init__`). Dondurma sonrası değişiklik = yeni sürüm + değişiklik günlüğü.
**Tarih:** 2026-07-22 | **İlişki:** [KOVAN-ISKELET.md](KOVAN-ISKELET.md) H12 (v3 defteri KOVAN-ÖNCELİKLİ); kaynak: [reports/v3_arastirma.md](reports/v3_arastirma.md) H12; şablon çekirdeği [src/cell/](src/cell/).

---

## 0. Bu Belgenin Statüsü ve Sınırı

Bu bir **şablon-ekidir**: dondurulmuş çekirdeğe (yüzdelik dönüşüm, blok birleştirme, rejim/histerezis, çift-tarih disiplini) opsiyonel bir alt-blok ekler. Hücre metodolojileri (GB, DE, JP…) "bağlama-ile-sınırlıdır" ve yeni mekanizma ekleyemez (§0 yeni-mekanizma yasağı); bu yüzden değerleme-vekil bir hücre belgesinde değil, **burada** tanımlanır ve ayrıca dondurulur. Bir hücre bunu ancak bu ek donduktan **sonra** benimser (JP, bu dondurmayla eşzamanlı entegrasyon — §7 hüküm; GB gelecekte kendi sürümüyle).

**ABD'ye asla dokunmaz.** ABD (A-hücresi) gerçek değerleme bloğunu (5.1 CAPE + 5.2 BSEYD) zaten taşır; değerleme-vekil orada **kullanılmaz** — çift sayım yasaktır (§3). ABD davranışı bit-aynı kalır (regresyon kapısı, `tests/test_regression_h1.py`).

---

## 1. Amaç

v1 ablasyonunun en kritik bulduğu **değerleme bloğu**, ABD dışındaki hücrelerde ücretsiz kurulamıyor (CAPE ve BSEYD için ücretsiz-programatik uzun seri yok — H0/çürütme). Sonuç: GB/DE/JP **B hücresidir** ve değerleme boyutu tamamen eksiktir. Çürütmenin bir bulgusu tam buydu — **GB 2000 (değerleme balonu) kaçtı**, çünkü hücrede değerlemeyi ölçen hiçbir gösterge yoktu.

Değerleme-vekil, bu boşluğu ücretsiz kurulabilen bir değerleme sinyaliyle doldurur: **ulusal "Buffett göstergesi" ailesinden** — borsa değerinin GSYİH'ye oranı. Kavramsal olarak CAPE ile aynı aileden (fiyatın bir temel büyüklüğe oranı); tam eşdeğeri değil (kazanç değil GSYİH paydası; toplam mcap yerine geniş fiyat endeksi payı), o yüzden adı **vekildir**. Canlı-uçta haftalık-anlamlı olması için **fiyat-endeksi/GSYİH oranı** biçiminde kurulur (§2.0; yıllık WDI'nin ölü-düz-çizgi kusuru bu şekilde çözülür).

---

## 2. Gösterge Tanımı ve Kaynak Fizibilitesi

**Gösterge kodu: 5.3 — Ulusal değerleme vekili (fiyat-endeksi / nominal GSYİH yüzdeliği).**

### 2.0 F1 dondurma-engeli: yıllık WDI kullanılamaz (çözüldü)

İlk tasarım WB WDI `CM.MKT.LCAP.GD.ZS`'yi (mcap/GSYİH %) doğrudan kullanıyordu. **Bu, haftalık ızgarada kullanılamaz:** WDI **yıllıktır ve ~1 yıl gecikmelidir** (2026'da en yeni gözlem 2025; GB'de 2022'de ölü). Haftalık ızgaraya taşındığında yıl boyunca **ölü-düz çizgi** olur — kırılganlık birikimini haftalık ölçemez. Bu, dondurmayı engelleyen kusurdur (F1).

**Çözüm — iki-frekans oranı (dikiş değil):** mcap/GSYİH'nin **payı** (toplam piyasa değeri) borsa endeksiyle günlük hareket eder; **paydası** (nominal GSYİH) çeyreklik + yavaştır. Vekil:

> **5.3 ham(t) = yerel_geniş_FİYAT_endeksi(t) / nominal_GSYİH(as-of, son bilinen çeyrek)**

- **Pay:** hücrenin günlük geniş fiyat endeksi (`^FTAS` / Nikkei 225 — **fiyat endeksleri**; olay serisiyle aynı). Günlük hareket eder → **ölü-düz değil.**
- **Payda:** ücretsiz canlı çeyreklik nominal GSYİH (FRED, ülke başına — aşağıda), as-of disiplinle son bilinen çeyrek.
- **Kalibrasyon sabiti GEREKMEZ:** yüzdelik dönüşüm **ölçek-bağımsızdır**; `mcap ≈ sabit × endeks` yaklaşımındaki sabit (mcap/endeks) yüzdelik sıralamada sadeleşir. Bu yüzden vekil doğrudan `endeks/GSYİH`'dir; WDI'nin seviyesine **çapa olarak bile gerek yoktur** (görev-2 çözümünden daha yalın). WDI yalnız **kavram-doğrulaması** için kullanılır (§2.2).

**Dönüşüm (YENİ PARAMETRE YOK):** şablonun ortak genişleyen-yüzdelik + 15 yıl ısınma dönüşümü (`src.cell.base.yuzdelik_son`) **aynen**. Yön: yüksek endeks/GSYİH = aşırı değerleme = yüksek kırılganlık → **doğrudan** yüzdelik, 5.1 CAPE ile aynı yön. Yeni eşik/ağırlık/pencere **yoktur**.

### 2.1 Nominal GSYİH kaynağı (payda; ücretsiz, canlı, çeyreklik)

| Hücre | Seri | Kapsam (2026-07-22 probe) | Not |
|---|---|---|---|
| GB | `UKNGDP` | 1955-Q1 → 2026-Q1, canlı | OECD `GBRGDPNQDSMEI` ölü; UKNGDP canlı |
| DE | `CPMNACSCAB1GQDE` | 1991-Q1 → 2026-Q1, canlı | Eurostat, cari fiyat |
| JP | `JPNNGDP` | 1994-Q1 → 2026-Q1, canlı | cari fiyat, SA |
| US | `GDP` | 1947-Q1 → 2026-Q1, canlı | (ABD 5.3 kullanmaz — §3) |

Hepsi FRED'de ücretsiz, canlı, çeyreklik. Payda yavaş (çeyreklik) ama pay hızlı (günlük) → oran haftalık anlamlıdır.

### 2.2 Haftalık-anlamlılık ve WDI kavram-doğrulaması (kanıt)

JP demo (Nikkei/`JPNNGDP`, 2018-2026, 446 hafta):
- **Ölü-düz DEĞİL:** haftalık değişim std **%2.9**; sıfır-değişim hafta oranı **%0.2**; vekil aralığı **3.62x**. F1 çözüldü.
- **WDI seviye tutarlılığı:** yıllığa indirilen vekil ile WDI mcap/GSYİH arasında **Pearson r = 0.891** (seviye) — vekil, gerçek değerleme *seviyesini* iyi izler.
- **DÜRÜST SINIR:** yıllık-*değişim* korelasyonu **r = −0.20** (zayıf). Vekil bir **seviye** göstergesidir (yüzdelik dönüşümün muhatabı da seviyedir); WDI'nin ince yıllık hareketlerinin birebir kopyası **değildir**. Sebep: Nikkei 225 (225 hisse) ≠ toplam mcap (tüm kotasyon) + zamanlama (yıl-ortalama vs yıl-sonu). Bu, vekilin **beyan edilen sınırıdır**.

### 2.3 Zorunlu kaynak koşulu: FİYAT endeksi (TR yasak)

Pay **fiyat endeksi olmalıdır.** Toplam-getiri (TR) endeksi temettü bileşenini bileştirir → `endeks/GSYİH` kalıcı yukarı trend kazanır → genişleyen yüzdelik **daima ~100'e sıkışır** (yararsız). Durum:

| Hücre | Endeks | Tip | 5.3 kurulabilir mi |
|---|---|---|---|
| GB | `^FTAS` (FTSE All-Share) | **fiyat** ✓ + geniş | **EVET** |
| JP | Nikkei 225 (`fred_NIKKEI225`) | **fiyat** ✓ (FRED notu teyit) ama dar (225 hisse) | **EVET** (darlık şerhi) |
| DE | `^GDAXI` (DAX Performance) | **TR** ✗ + dar (40 hisse) | **HAYIR** — TR sürüklenmesi + darlık; ücretsiz DAX fiyat endeksi (Kursindex) yok (H0). DE vekili için ayrı fiyat endeksi gerekir ya da DE bu bloktan hariç kalır (beyan) |

**Ölü/uygunsuz-endeks hücreleri:** DE gibi hücreler 5.3'ü ya bir fiyat endeksi bularak ya da hariç bırakıp beyan ederek çözer — **hücre-özgü karar**; ek yalnız deseni sağlar. WDI (mcap/GSYİH) bir hücrede yılık-de-olsa gerekirse **kavram çapası/çapraz-doğrulama** olarak kalabilir ama canlı sinyalin girdisi endeks/GSYİH'dir.

---

## 3. Statü ve Çift-Sayım Yasağı

Bu blok **yalnız** A-hücre değerleme bloğunun (5.1+5.2) **kurulamadığı** hücrelerde devreye girer. Karşılıklı dışlama, mutlak:

- **Bir hücre YA {5.1, 5.2} taşır YA {5.3} — asla ikisini birden.**
- **ABD `{5.1, 5.2}` taşır → 5.3 ABD'de ASLA yer almaz.** ABD kompoziti, blok haritası, tazelik seti, regresyon çıktısı **değişmez**.
- Bu dışlama koda diş olarak yazılır: değerleme-vekil bağlayıcısı, config'in değerleme bloğu (`5.1`/`5.2`) içeriyorsa hata verir (çift sayım yapısal olarak imkânsız).

---

## 4. Blok Yerleşimi ve Normalizasyon (ön-kayıtlı, gerekçeli)

**Karar: 5.3, B-hücresinde `degerleme` blok yuvasını doldurur (tek-göstergeli blok).** (Yalnız §2.3'te 5.3'ü kurulabilir bulunan hücreler; DE gibi uygun endeksi olmayan hücre yuvayı boş bırakır ve 4 blokla kalır.)

Mevcut B-hücre 4 blok taşır: `{aşama1_kredi, aşama2_yoğunlaşma, aşama4_likidite, istatistiksel}`. Değerleme-vekil bunlara **beşinci blok** olarak `degerleme` adıyla eklenir:

```
degerleme: ["5.3"]     # A-hücrede ["5.1", "5.2"]; B-hücrede tek vekil
```

**Normalizasyon etkisi (açıkça):** Kompozit, bloklar arası **eşit ağırlıktır** (§5.1). Blok sayısı B-hücrede 4→5 çıkar; her blok ağırlığı 1/4'ten **1/5'e** iner. Bu, **kasıtlı ve istenen** etkidir — değerleme boyutu, A-hücrede olduğu gibi (1/5) B-hücrede de aynı ağırlığa kavuşur. Serbest parametre **değildir**: ek, mevcut blok-eşit-ağırlık yapısını AYNEN kullanır; alternatifi (değerlemeyi ayrı 6. blok yapmak ya da farklı ağırlık vermek) yeni bir ağırlık kararı olurdu ve **reddedilmiştir** (D4 ağırlık-optimizasyonu yasağı).

**Neden yeni blok değil de yuva-doldurma:** İkisi de blok sayısını 5'e çıkarır (aritmetik aynı); ama "değerleme yuvasını doldurmak" A-hücreyle **yapısal parite** kurar — B-hücre değerlemesi, A-hücre değerlemesiyle aynı isimde, aynı ağırlıkta, aynı yuvada. Bu, en az keyfi seçimdir: yeni bir kavram icat etmez, eksik olanı şablonun kendi diliyle tamamlar.

**Kısmi kapsam etkileşimi:** 5.3 skorlanamazsa (ısınma/veri yok, uygun endeks yok) blok düşer ve kompozit kalan bloklarla yeniden normalize edilir — mevcut `birlestir` davranışı, değişmeden. Endeks TR/uygunsuzsa (DE) hücre yine 4 blokla çalışır; kapsam farkı `kismi_kapsam` bayrağıyla beyan edilir.

---

## 5. Nokta-Zaman Disiplini (iki-frekans birleşimi)

5.3 iki farklı frekanslı seriyi **oran içinde** birleştirir (dikiş değil — dikiş iki *dönemi* birbirine eklerdi; bu, iki seriyi *aynı anda* böler). Her iki bacak da AsOfVeri disiplinine ayrı ayrı tabidir:

- **Pay — fiyat endeksi (günlük):** `bilgi_tarihi = referans + 1 iş günü` (§3.1; mevcut fiyat serisi kuralı). Endeks canlı uçta günceldir.
- **Payda — nominal GSYİH (çeyreklik):** `bilgi_tarihi = çeyrek sonu + yayın gecikmesi` (ABD `GDP` `ceyreklik_gdp` kuralı emsali; BEA/Eurostat/ESRI öncü tahmini ~çeyrek sonu + ~45 gün, muhafazakâr). **Vintage-yaklaşık** seri (revizyon var, ALFRED-tarzı arşiv yok — `fred_GDP` gibi).
- **Oran(t):** her hafta t, o an **görünür** son fiyat ÷ o an **görünür** son çeyreklik GSYİH. AsOfVeri her iki bacağı da `bilgi_tarihi ≤ as_of` filtreler → **sızıntı yapısal olarak imkânsız.** Payda çeyrek içinde sabit kaldığından oran, pay (endeks) hareketiyle haftalık değişir — istenen davranış.

**Tazelik:** iki bacak ayrı denetlenir — fiyat endeksi günlük limit (5 iş günü), GSYİH çeyreklik limit (~230 gün, `fred_GDP` emsali). **WDI artık canlı sinyalde YOK** (yalnız isteğe bağlı kavram-çapraz-doğrulama), dolayısıyla WDI'nin yıllık-gecikme sorunu canlı yolu **etkilemez** — F1 tam bu yüzden çözülür.

**Frekans çözünürlüğü şerhi (beyan):** Payda çeyreklik olduğundan oranın *seviyesi* çeyrekte bir sıçrar (GSYİH güncellenince); *içi* günlük akar (endeks). Bu, aylık CAPE'in düzgünlüğünde değildir ama **haftalık-anlamlıdır** (§2.2 kanıtı) ve v1 ablasyonunda tümüyle eksik olan değerleme boyutunu getirir.

---

## 6. Kirlilik Beyanı (v2 §A emsali — bağlayıcı)

Bu blok, **v1 backtest'i (GB 2000 kaçışı), v2 çürütmesi (1/3) ve tüm keşif sonuçları GÖRÜLDÜKTEN sonra** tasarlandı — doğrudan bilinen bir kaçışa (değerleme balonu kör noktası) yanıttır. Bu yüzden:

- **Tarihsel performansı KANIT DEĞİLDİR.** Herhangi bir geçmiş dönemde "GB 2000'i yakalıyordu" göstermek, sonucu görerek tasarlanmış bir bloğun kaçınılmaz iç-örneklem başarısıdır ve hiçbir şey kanıtlamaz ("KANIT DEĞERİ YOK" damgası, sanity koşusu emsali).
- **Tek sahici sınav:** canlı kayıt + **gelecekteki bakılmamış** değerleme-balonu olayları. Ek dondurulduktan sonra bir hücreye bağlanır, o hücrenin canlı kaydı biriktikçe sınanır.
- **Geriye dönük seri üretilmez; çürütme paneli bu bloğa ithal edilmez.** Bir hücre 5.3'ü benimserse, kayıt benimseme gününden başlar (bootstrap şablon kuralı).

---

## 7. HÜKÜM (F1) ve Açık Maddeler

**F1 HÜKÜM: H12 haftalık-anlamlı KURULABİLİR.** Yıllık WDI'nin ölü-düz-çizgi kusuru, göstergeyi **fiyat-endeksi / nominal-GSYİH oranı** olarak yeniden tanımlayarak çözüldü (§2.0). Kanıt (§2.2): haftalık değişim std %2.9 (ölü-düz değil), WDI seviye tutarlılığı r=0.891. Nominal GSYİH tüm hücreler için FRED'de ücretsiz+canlı (§2.1). Ön-kayıtlı tanım §2.0'dadır. **Sınırlar dürüstçe beyanlı:** seviye göstergesidir (yıllık-değişim WDI ile r=−0.20), fiyat-endeksi zorunludur (DE `^GDAXI` TR → DE bu bloktan hariç ya da ayrı fiyat endeksi ister), pay dar olabilir (Nikkei 225). Bu yüzden H12 **"veri-engelli/ertelendi" DEĞİL** — kurulabilir, sınırlarıyla.

**Dondurmayla kapatılan maddeler (v1.0):**

1. ✅ **Ingest adaptörleri + fabrika:** `yap_5_3(endeks_seri, gsyih_seri)` = `yuzdelik_son(endeks_asof / gsyih_asof)` eklendi (`src/cell/indicators.py`); nominal GSYİH `UKNGDP`/`CPMNACSCAB1GQDE`/`JPNNGDP` FRED'e `ceyreklik_gsyih` kuralıyla (çeyrek sonu + 45 gün, US `GDP` +30'dan **ayrı** → ABD regresyonu etkilenmez).
3. ✅ **Çift-sayım dişi:** `MarketConfig.__post_init__` — registry'de hem `5.3` hem (`5.1`/`5.2`) varsa import anında `ValueError`. Yapısal imkânsızlık, testle sabit (`tests/test_degerleme_vekil.py`).

**Dondurmadan sonra açık kalan (hücre/gelecek sürüm kararı — bu ek değişmez):**

2. **DE fiyat-endeks yolu:** DE `^GDAXI` TR → 5.3 için ya ücretsiz DAX fiyat endeksi (Kursindex; H0'da bulunamadı) ya da DE'nin 5.3'ten hariç kalması (beyan). DE v1.1 kararı — bu ek DE'yi bağlamaz.
4. **WDI çapraz-doğrulama (isteğe bağlı):** WDI mcap/GSYİH yıllık, canlı sinyalin DIŞINDA bir doğrulama-katmanı olarak tutulabilir (K2 köprü emsali); girdi değildir.
5. **Blok-derinliği ve yargıç sesi:** 5.3'lü B-hücre "değerleme taşıyor" sayılır mı — H4 ön-kayıt sorusu (açık; hükmü etkilemez).

---

## 8. Değişiklik Günlüğü

- **v1.0 (2026-07-22) — DONDURULDU (`h12-freeze`):** F1 çözüldü (§2.0, fiyat-endeksi/GSYİH oranı; WDI canlı sinyalden çıktı). `yap_5_3` fabrikası + nominal GSYİH ingest (`ceyreklik_gsyih`, +45) + çift-sayım dişi (`__post_init__`) eklendi. Kirlilik beyanı (§6) ve üç sınır — **seviye göstergesi** (yıllık-değişim WDI ile r=−0.20), **fiyat-endeksi zorunlu** (DE `^GDAXI` TR hariç), **dar pay** (Nikkei 225) — kalıcı olarak beyanlı. JP birincil aday (Nikkei fiyat-endeksi + `JPNNGDP`); JP dondurmasıyla eşzamanlı bağlanır. ABD bit-aynı (regresyon kapısı).

---

*v1.0 DONDURULDU — 2026-07-22 (`h12-freeze`). **F1 çözüldü: haftalık-anlamlı kurulabilir (§2.0, §7).** Üç sınır kalıcı beyanlı (seviye / fiyat-endeks zorunlu / dar-pay).*